mércores

   2016:  A   APORTACIÓN  DO  “CODEX AMBROSIANUS  D  52”.

A  Piazza e oDuomo” de Milán,   dende o Oeste


 Para acadar un axeitado coñecemento do pasado, a historia, ou a sinerxia dun lugar, territorio,  cultura, ou  país, é necesario contar co maior número posible de datos acerca, cando menos, da súa arqueoloxía, costumes, tradicións, numismática,  epigrafía, textos,  ou   antropoloxía. En canto ao   que a Galicia atinxe tampouco  se pode  esquecer canto sobre a fachada atlántica europea, na que está físicamente situada, nos transmiteu o procóncul romano Rufio Festo Avieno no  traballo que pacentemente elaborou, con base a datos tomados, segundo el mesmo declara, de numerosos autores gregos, ademais de un cartaxinés, dos séculos VI ao IV a. C.,   informes dos cales algúns mesmo son anteriores a tal período.
     A obra en cuestión consiste nun poema histórico-xeográfico, a “Ora Maritima”, do que, infortunadamente, se conservan nada máis que 713 dos seus versos,   dado por primeira vez á imprenta en Venecia no ano 1488, nun volume plural que contiña traballos tanto do propio Avieno coma doutros escritores. Un feito que, coma se pode observar, aconteceu escasas décadas despois de que, en 1450, Johannes Gutenberg, perfeccionara o sistema de reproducción gráfica que o fixo famoso.   
     Lamentablemente o manuscrito do que foi tomada a obra á que nos estamos a referir  perdeuse, se ben que, para o compensar, temos a sorte de que aínda se conservan  varios exemplares desa  edicción. E desapareceron, así mesmo, outras reproduccións posteriores que da mesma se fixeron, da existencia das cales sabemos por  informacións coevas coas mesmas. Fica nada máis, no MS. Burm. Q. 13, que se  garda na Universidade de Leiden, nos Países Baixos, unha colación, ou cotexo, efectuada sobre a publicada polo cartógrafo flamengo Abraham Ortelius (1527-1598).
      Mais existe tamén o denominado “Codex Ambrosianus D 52”,  un manuscrito de finais do século XV, do que se afirma que contén  unha colleita de obras dos primeiros séculos da Era, entre as cales figuran os versos 52 a 163 desa incompleta “Ora Maritima”.
      Voltando á xa mencionada publicación de Venecia, compre que digamos tamén que ofrece a  nada agradable chata de que,  na súa parte final,  fáltanlle algunhas palabras, e mesmo  versos enteiros, así como que  omite canto  no orixinal do que foi tomada debía de figurar a partires  do intre no que o seu autor,  Avieno,  anuncia  que vai dar a coñecer as denominacións que no seu tempo, -c. ano 400 d. C.-,  se lle daban ás que figuraban nos antigos textos que utilizara coma fontes: “Se che é util mudar estes nomes antigos polos novos  . . .”, son as derradeiras e escasamente reconfortantes palabras que do seu traballo se conservan.  Unhas deficiencias, as indicadas, que parecen deberse ao deterioro, nesa parte final, do soporte físico sobre o que, arredor de mil cen anos antes, fora escrito o poema.    
     Coma consecuencia de tales eivas producíronse discrepancias entre os investigadores ata o punto de que algúns atrevéronse a efectuar correccións no texto, coa intención de aclaralo, aínda que, na prase, parecen máis ben pensadas para tratar de  adaptalo a determinadas concepcións xeográficas propias que, doutro xeito, resultarían imposibles.
     A máis decisoria de todas elas é, sen dúbida algunha,  a no século XVIII efectuada co verso número 151, transformando  “exténdense sete días de viaxe de retorno”, en “exténdense sete días de viaxe a pé”, pasando por alto os autores da mesma a importante circunstancia de que, mentres a “editio princeps” de Venecia mantiña con escrupulosidade a medida métrica  das sílabas de cada verso, a  lectura por eles proposta, o que facía era alterar tal valor, (véxase o mapa núm. 1).
    Non son difíciles de atopar os estudos que sobre  a “Ora Maritima” se publicaron ata o día de hoxe. E  tamén é  posible conseguir copias da edición de 1488. Mais convén que expliquemos que, con esta na man, e sen ter para nada en conta as comentadas modificacións,  advértese xa, con toda  a claridade, que a “Ora Maritima” descrebe unha navegación sobre a que, entre outros moitos datos, indica os dous puntos máis afastados aos que chegou a embarcación, –ou embarcacións-, que efectuou, –ou efectuaron-, tal viaxe, que sitúa a sete, e  cinco días, respectivamente, de distancia das Columnas de Hercules,  -Estreito de Xibraltar-, comezo, ou remate, segundo a dirección na que se vaia, do daquela coñecido coma Mar Sardo, ou parte occidental do actual Mar Mediterráneo, (versos 150-151, e 163-164). E sinala tamén un percorrido de dúas singraduras dende o segundo dos indicados puntos  ata o Cabo da Roca, nas proximidades de Lisboa,  entón denominado “Ophiussae prominens”, (versos 171-173), explicando ao mesmo tempo que o territorio no que este se atopaba, fora coñecido antes pola denominación de Oestrymnia, por estar entón habitado polos Oestrymnios (versos 152-155).  Así mesmo aporta  datos que permiten estimar que a velocidade mantida en tales travesías foi darredor duns douscentos quilómetros cada vintecatro horas, (versos 562-564), lixeiramente superior á que os autores gregos, cartaxineses e latinos admiten como habitual  nas naves da súa época. (Vid. os mapas do 1 ao 3).
    Un amigo, interesado nestas cuestións, comentoume entón: “Terás que admitir  a triste realidade que se nos ofrece, dado que, con apenas un par de retoques máis, o comezo desa viaxe de retorno poderíase situar mesmo nun lugar tan  afastado como a Escandinavia”.
     -Non  debes de te preocupar por semellante cousa –resposteille- Por que no ano 1968, o investigador alemán Dietrich Stichtenot, xa propuxo coma comezo do relato precisamente o sur de Suecia. O que nos indica o pouco  que parece significar para algúns o feito de  que, aínda nas máis favorables das condicións metereolóxicas,  que debía ser cando as naves máis rápidas podían acadar eses arredor de douscentos quilómetros cada vintecatro horas, se as que realizaron tal viaxe partiron de Suecia, como ese estudioso entendeu,  nos sete días que a “Ora Maritima” afirma que invertiron, o máis lonxe que podían ter chegado sería ás proximidades do Canal da Mancha, a demasiada distancia, coma  podes comprobar, do Estreito de Xibraltar  que, segundo aquela, foi onde chegaron. E o mesmo acontece coa maioría dos lugares que se seguen a propoñer coma  comezo da navegación. Do que ven resultar,  que o que desexamos, non sempre resulta o máis  conforme coa realidade.
      Paso agora a me ocupar dese “Codex Ambrosianus”, que antes mencionei,  que, segundo comentarios de algúns autores, contén a parte da “Ora Maritima” máis estreitamente relacionada co principio do periplo que descrebe, (versos 52 a 163). Considero importante facelo  porque podería caber  a posibilidade de que, tal retallo ofrecese algunha lectura do perdido manuscrito de Rufio Festo Avieno, por cativa que  sexa, diferente da recollida na edicción de Venecia,  capaz de xustificar algunha, ou algunhas, das correcións nela efectuadas polos eruditos. Unha razón, coma se pode observar, de bastante peso.
     Infortunadamente,  a “Veneranda Biblioteca Ambrosiana di Milano”, depositaria do documento, esixíume tal cantidade de xustificantes para me facilitar unha copia do mesmo, que, por cansazo, acabei por renunciar a ela. Terían que pasar varios anos ata que, no 2015, e para acalmar os remorsos que me  sacudían por semellante valeiro de investigación pola miña banda, decidín anotarme a unha viaxe orgaizada, e visitei a cidade que os celtas denominaron Médelhan, os romanos Mediolanum, e hoxe coñecemos coma Milano, ou Milán. Antes, e coma precaución,  escribínlle de novo á Biblioteca teimándo na petición, así coma anunciándolle tanto a miña visita, como o  hotel no que me ía hospedar, e as datas nas que permañecería nel.
     Milán, cos seus parques, a arquitectura das súas igrexas,  basílicas,  monumentos, comercios, e   construccións, tanto antigas coma modernas, os seus numerosos museos,  os seus “navigli”,  unha sorte de rede de canles, canos e cauces, abertos a partir do século XII para  o transporte de mercadorías,  agora aproveitados tanto para a navegación coma para exhibicións de remolques á sirga, que converteran a cidade nun xeito de Venecia interior, así como a súa pintura da Última Cea, o seu mega-Castello Sforcesco, o seu Palazzo Reale, o seu Teatro alla Scala, escoltado pola figura de Leonardo da Vinci, ou o himno á tecnoloxía que representa  a espectacular Galleria de Vittorio Emanuele II, pode colmar as espectativas de calquera visitante, por esixente que sexa. Mais non sería xusto, nin equitativo, se deixara de mencionar o seu grandioso Duomo, un case que incríble edificio do gótico radiante, medio afogado entre contrafortes, arbotantes, tracerías, columnas e agullas de branco mármore, que tardara máis de catrocentos anos en ser construído. Un paseo pola cuberta deste grandioso templo, do que se asegura que ten capacidade para corenta mil almas, a enxergar dende ela tanto a cidade, como a úbeda e dilatada chaira Padana e as alturas dos Alpes, resulta, ademáis, un espectáculo  imborrable.
     Orientándome por todos os medios  posibles procurei, coma se pode supoñer,  localizar  aquela “Veneranda Biblioteca Ambrosiana” dos meus pecados. E crín dar con ela  o derradeiro día, pouco antes de partir para o aeroporto. Certa persoa que naquel intre saía do conxunto de construccións nas que me acababa de deter, advertiume, sen embargo,  moi cortesmente, que estaba enganado,  posto que aquela non era a Biblioteca Ambrosiana, senón a Pinacoteca Ambrosiana,. . .
    Na viaxe de retorno vin matinando xa no seguinte paso que  debía de dar. Ademais, ao chegar ao meu domicilio tiven que me enfrentar á pouco grata sorpresa de me atopar coa carta que a Milán enviara antes de emprender a viaxe. Devolvíanma porque, ao parecer, trabucárame no enderezo. Non fora culpa, pois, da Biblioteca o non ter atendido as miñas peticións. Revisando entón os datos  cos que contaba decateime tamén de que o que non sabía aquel benintencionado cidadán que tratara de me orientar en Milán, era que a Pinacoteca Ambrosiana e a Biblioteca do mesmo nome, por min tan ansiosamente procurada, creada no ano 1618, e con fondos de máis de 450.000 libros e documentos, estaban xuntas. É dicir, no  grupo de edificios aos  que pretendera acceder. O meu desprazamento á Lombardía, víseo por onde o vira, resultara, pois, o máis estrepitoso  dos fracasos.
    Non me detivo este, sen embargo, e procedín a comunicarme de novo, e de inmediato, con aquela. Nesta ocasión, e para a miña sorpresa, apenas uns días máis tarde, acábase de cumplir  disto  un ano, recibía case seguidos dous e-mail, nos que alguén, ata aquel momento para min completamente descoñecido,  Don Federico Gallo, me indicaba, no primeiro deles, as seis obras que contiña  aquel tan fuxidío Codex,  tres da autoría de Rufio Festo Avieno, se ben que, por estrano que pareza, ningunha delas resultase ser aquel importante anaco da “Ora Maritima”, circunstancia que parecía aclarar, ou polo menos así mo pareceu a min, o que podía dar de si canto se relacionaba con aquel entrambilicado caso.
     En canto á outra comunicación, que me chegou un par de días despois, contiña o resultado dunha segunda, e máis detida prospección por el efectuada  dos versos 52 ao 163, que eu moi especialmente lle demandara. Prospección da que tiraba a conclusión de  que, tal como eu xa  sospeitaba, dado o primeiro informe que me remitira, tampouco eran da “Ora Maritima”, como creran entender algúns investigadores, senón doutra obra ben distinta, concretamente das “Aratea” de Germanico Iulio Cesar (15 a. C. – 19 d. C.) . . .  Sen comentarios.
      A continuación, o meu informador pasaba a me explicar: “Non si trata dunque dell´Ora maritima, e non so come possano essere stati indotti in errore gli studiosi”. Ou sexa: “Non se trata, pois, da Ora Maritima, e non sei como puideron inducir a erro aos estudiosos”. Do que viña a resultar  que este texto, o único que eu non tivera ocasión de consultar persoalmente, nada tiña que ver coa obra de Avieno,  polo que tampouco podía conter  ningunha  lectura distinta á da Edición de Venecia de 1488, a cal, por esta razón, e mentres non se atope calquera imprevisto e ata agora ignorado documento con ela relacionado, segue a ser a única que, aínda que incompleta,   da “Ora Maritima” existe,  polo que, non contando con probas o suficientemente firmes  na súa contra, científicamente non cabe outro camiño que o de seguir a tomala coa máxima consideración. Así, pois, parece que, polo menos a este respeito, podía ficar relativamente tranquilo.
      Tal coñecemento deberá de animar agora aos estudiosos a que, aínda que  non ignoren  a existencia das espúreas modificacións  que no texto de Avieno se pretenderon introducir, deben tratar de situar xeográfica e razoadamente os accidentes nel descritos, con base  nas súas carácterísticas físicas, orientacións e distancias, preferente e significadamente, dos denominados:  prominente monte Oestrymnio, próximo ao golfo Oestrymnino e as illas Oestrymnidas,  (versos 90-98), ricas en estaño e chumbo, que visitaban tanto  tartesios coma carthaxineses e fenicios (versos 113-116). (Vid. o mapa 1).
     Así mesmo. o relato de Avieno ofrécenos axeitada información sobre os non demasiado afastados deles,  monte de Venus, e  prominencia do Aryio, dos que afirma que distaban cinco días de navegación de Xibraltar, (versos 158-165), e  dous do Cabo da Roca, ou promontorio da Ophiussa, (versos 171-173),  sobre o que tamén asegura, como xa dixemos, que o territorio no que se atopaba fora antes coñecido coma Oestrymnia, por habitalo os Oestrymnios (versos 152-155). Outro dato de especial relevancia é  o de que, tales distancias representan, de acordo coa velocidade  preconizada  ao longo de todo o poema, cubrir os mil, e os  catrocentos quilómetros, respectivamente, que de ambos puntos están separados os primeiros.  (Vid. os mapas 2 e 3).
     Mais a “Ora Maritima” fainos saber algo máis: que dende o golfo Oestrymnino e as illas Oestrymnidas, que acababa de describir, ricas en estaño e chumbo, “hai unha viaxe de dous soles –dúas xornadas, pero a navegar tan só de día- ata a illa Sagrada”, así como que “despois, ofrécese próxima a illa dos Albións”, (versos 108-112). (Vid. o mapa 1).
     Chegados a este punto, non debo de ocultar que o que vou dicir  poderíase tomar  tanto por unha manipulación máis coma por calquera sorte de casualidade, ou se acaso dunha chiripa. Mais a realidade é que, dende a Estaca de Bares, o punto máis setentrional da península Ibérica, ata o estreito de Xibraltar, mídense mil catrocentos quilometros. É dicir, sete días de viaxe, cubrindo douscentos quilómetros por xornada,  un traxecto igual ao que,  segundo a “Ora Maritima”, de  Xibraltar, comezo do mar  Sardo ou Mediterráneo occidental, debería de se atopar o punto máis afastado na navegación que describe,  aquel dende o que se iniciou a viaxe de retorno (versos 148-151). 
     Poderíase, evidentemente, pensar do xeito que acabo de dicir. Mais se temos en conta que o xeógrafo Caio Plinio Secundo (23-79 d. C.),  no capítulo IV, 111, da súa Naturalis Historia, rematada cara ao ano 70, recolle  que, no seu tempo, no Conventus Lucensis, situado ao oeste do río Navia, nunha costa na que existen varias illas e penínsulas, vivía un populus denominado dos Albións, parece que  deberíamos de comezar a pensar algo máis seriamente xa acerca desta posibilidade. Porque dase a circunstancia de que Plinio desempeñara o cargo de procurator da Provincia Hispania Citerior, ou Tarraconense, a máis extensa de todo o Imperio, que daquela chegaba á Gallaecia. A Gallaecia, fora ocupada por Roma arredor do ano 19 a. C., mentres que de Plinio sabemos que residira, uns noventa anos máis tarde dese feito, na actual Astorga, sendo probable, así mesmo,  que participara, -polo menos tivo acceso ao mesmo-, no primeiro censo de homes libres celebrado no país, cuxos datos recolle no traballo que antes mencionamos. Para completar a posibilidade  que estamos a expoñer, pódese esgrimir tamén o feito de que, no ano 1933, nas beiras do río Eo,  lindeiro entre a Galicia e a Asturias actuais, descubriuse unha lápida funeraria, do século I d. C., dedicada a Nicer, de setenta e cinco anos, fillo de Clutosi,  príncipe dos Albións. . .
      Debemos de indicar, asímesmo, que os posibles Abións das illas Británicas, maioritariamente admitidos  pola investigación como os na “Ora Maritima” mencionados,  ademais de non aparecer citados nunca, en ningún texto que se coñeza, por tal denominación, atopábanse, coma é doado de comprobar, lonxe de máis para que se poidese chegar, dende a súa illa,  en sete días, ata Xibraltar,  comezo, coma indicamos, do Mar Sardo, ou Mediterráneo occidental.
      Pódense, tamén, esgrimir argumentos  con relación á Illa Sagrada, -Sacram Insula”, en latín, ou “Hieré nêsos”, no posible texto grego orixinal-, maioritariamente identificada coa Irlanda actual. A este respeito debemos de aclarar que a “Ora Marítima” utiliza o adxetivo latino, sacer, sacra, sacrum, -“sagrado”, ou “consagrado a”-, para designar nada menos que nove accidentes xeográficos, (versos, 108, 165, 215, 226, 241, 315, 322, 429 e 495), e que coñece outros dous que levan o nome da deusa Venus (versos 158 e 437). Concurrencias estas que permiten sospeitar que tal xeito de topónimos era de utilización bastante xeneralizada no tempo do que se ocupa o texto de Rufio Festo Avieno. Coma consecuencia parece  un tanto forzado  recorrer a tales denominacións, e ás tamén admisibles de  Éirinn, Éire, Ériu, ou Éirenn, gaélicas, polas que nun  indeterminado pasado foi  coñecida Irlanda, coma razóns incuestionables  para determinar a súa identificación  coa Illa Sagrada, urdindo, para  sostelo, a existencia dun camiño de sete días a pé, a través de Francia, que, ademais, Avieno non menciona, (Vid. mapa 1), pasando por alto  que sí afirma que os Oestrymnios viviran nas proximidades do Cabo da Roca, -Promontorio Ophiussa- (versos 152-155, e mapas), ou a realidade de  que “nêsos”, en grego, ten tamén o significado de “península”, -o propio Avieno, denomina “insulam” (“illa”) á “península” do Peloponeso, (versos 153-157), no sur de Grecia, na que, cara ao ano 372, desempeñara por segunda vez o cargo de procónsul-,  sendo así mesmo unha realidade de que “illa”, en fenicio –outro dos idiomas das fontes por el utilizadas-, ten o sentido de “territorio alén dos mares”, ou  que, sen necesidade de alterar o relato, as distancias nel indicadas lévannos a lugares idénticos topográficamente, e coas mesmas orientacións e características, que os que describe, o cal xa non acontecería, coma fácilmente se pode comprobar,  se a viaxe tivese chegado, tal como se pretende, a Irlanda.   

      Incluímos  a continuación tres mapas que poden axudar á comprensión deste breve e incompleto comentario,  aproveitando ao mesmo tempo a ocasión para lle transmitir, unha vez máis, a Don Federico Gallo, o noso agradecemento pola súa impagable axuda.



Mapa 1:  Xeografía da “Ora Maritima” segundo o prehistoriador e profesor de arqueoloxía en Oxford, Ch. F. Hawkes, en 1969, a máis admitida polos investigadores,  se ben que nela  pásase por alto o feito de que o texto de Avieno fala dunha navegación de “dous soles”, non de “dous días”, entre  as illas Oestrymnidas e o territorio dos “hierni”, presunta Irlanda actual,  destino imposible de acadar, tanto en dous “soles”,  coma en dous “días”, a causa dos 450 qms. de  distancia mínima que median entre a Bretaña e esa illa.



Mapa 2:  Carta publicada en 1980 polo profesor da Universidad de Pisa Aurelio Peretti (1901-1994), inspirada nos estudos tanto do cartógrafo alemán Joham Heinrich Kiepert (1818-1899), autor en 1869 do famoso  “Atlas Antiquus”, coma do investigador francés A. Berthelot (1934). Peretti ofrece nela unha interpretación do occidente da península Ibérica bastante máis acorde xa co texto de Avieno.


Mapa 3:  Reconstrucción xeográfica con base ao texto non retocado da “Ora Maritima” por nós defendida na Tese de Doutoramento do ano 2011. Compárese cos outros mapas.

luns

A APORTACIÓN DO “CODEX AMBROSIANUS D 52”

A  Piazza e oDuomo” de Milán,   dende o Oeste

    Para acadar un axeitado coñecemento do pasado, a historia, ou a sinerxia dun lugar, territorio,  cultura, ou  país é necesario contar co maior número posible de datos acerca, cando menos, da súa arqueoloxía, costumes, tradicións, numismática,  epigrafía, textos,  ou   antropoloxía. En canto ao   que a Galicia atinxe tampouco  se pode deixar de ter en  conta o que, sobre a fachada atlántica europea, na que está físicamente situada, nos transmiteu o procóncul romano Rufio Festo Avieno no  traballo que pacentemente elaborou, con base a datos tomados, segundo el mesmo declara, de numerosos autores gregos, ademais doutro cartaxinés, dos séculos VI ao IV a. C.,   informes dos que algúns mesmo se consideran anteriores a tal período.

     A obra en cuestión consiste nun poema histórico-xeográfico, a “Ora Maritima”, do que, infortunadamente, se conservan nada máis que 713 dos seus versos,   dado por primeira vez á imprenta en Venecia no ano 1488, nun volume plural que contiña traballos tanto do propio Avieno coma doutros escritores. Un feito que, coma se pode observar, aconteceu escasas décadas despois de que, en 1450, Johannes Gutenberg, perfeccionara o sistema de reproducción gráfica que o fixo famoso.   
     Lamentablemente o manuscrito do que foi tomada a obra á que nos acabamos de referir  perdeuse, se ben que, para o compensar, temos a sorte de que aínda se conserven  varios exemplares desta  edicción. E desapareceron, así mesmo, outras reproduccións posteriores que da mesma se fixeron, da existencia das cales sabemos por  informacións procedentes do seu tempo. Fica nada máis, no MS. Burm. Q. 13, que se  garda na Universidade de Leiden, nos Países Baixos, unha colación, ou cotexo, efectuada sobre a do cartógrafo flamengo Abraham Ortelius (1527-1598).
      Mais existe tamén o denominado “Codex Ambrosianus D 52”,  un manuscrito de finais do século XV, sobre o que se afirma que contén  unha colleita de obras dos primeiros séculos da Era, entre as cales figuran os versos 52 a 163 desa incompleta “Ora Maritima”.
      Voltando á publicación de Venecia, compre dicir que ofrece a  nada agradable chata de que,  na súa parte final,  fáltan algunhas palabras, e mesmo  versos enteiros, así como que  omite a parte que no orixinal do que foi tomada debía de figurar a partires  do intre no que, o seu autor,  Avieno,  anuncia  que vai dar a coñecer as denominacións que no seu tempo, -c. ano 400 d. C.-,  se lle daba ás que figuraban nos antigos textos que utilizara coma fontes: “Se che é util mudar estes nomes antigos polos novos  . . .”, son as derradeiras e escasamente reconfortantes palabras que do seu traballo se conservan.  Unhas deficiencias, todas estas, que parece que se deben ao deterioro, nesa parte final, do soporte físico sobre o que, arredor de mil cen anos antes, fora escrito o poema.    
     Coma consecuencia de tales eivas producíronse enormes discrepancias entre os investigadores, ata o punto de que algúns atrevéronse a efectuar determinadas correccións no texto, coa intención de aclaralo, aínda que, na prase, parecen máis ben pensadas para tratar de  adaptalo a determinadas concepcións xeográficas que, doutro xeito, resultarían imposibles.
     A máis decisoria de todas elas é, sen dúbida algunha,  a no século XVIII efectuada co verso número 151,  que transformou  “esténdense sete días de viaxe de retorno”, en “esténdense sete días de viaxe a pé”, pasando por alto os autores da mesma a importante cuestión deque, mentres a “editio princeps” de Venecia mantiña con escrupulosidade a medida métrica  das sílabas, a  lectura por eles proposta, o que fai é alterar, precisamente, ese valor, (véxase o mapa núm. 1).
    Non son difíciles de atopar os estudos que sobre  a “Ora Maritima” se publicaron ata o día de hoxe. E  tamén é  posible conseguir copias da edición de 1488. Mais convén que expliquemos que, con esta na man, e sen ter para nada en conta as comentadas modificacións,  advértese xa, con toda  a claridade, que a “Ora Maritima” descrebe unha navegación sobre a que, entre outros moitos datos, indica os dous puntos máis afastados aos que chegou a embarcación, –ou embarcacións-, que efectuou, –ou efectuaron-, tal viaxe, que sitúa a sete, e  cinco días, respectivamente, de distancia das Columnas de Hercules,  -Estreito de Xibraltar-, comezo, ou remate, segundo a dirección na que se vaia, do daquela coñecido coma Mar Sardo, ou parte occidental do actual Mar Mediterráneo, (versos 150-151, e 163-164). E sinala tamén un percorrido de dúas singraduras dende o segundo dos indicados puntos  ata o Cabo da Roca, nas proximidades de Lisboa,  entón denominado “Ophiussae prominens”, (versos 171-173), explicando ao mesmo tempo que o territorio no que este se atopaba, fora coñecido antes pola denominación de Oestrymnia, por estar entón habitado polos Oestrymnios (versos 152-154).  Así mesmo aporta  datos que permiten estimar que a velocidade mantida en tales travesías foi darredor duns douscentos quilómetros cada vintecatro horas, (versos 562-564), lixeiramente superior á que os autores gregos, cartaxineses e latinos admiten como habitual  nas naves da súa época. (Vid. os mapas do 1 ao 3).
    Un amigo, interesado nestas cuestións, comentoume: “Terás que admitir  a triste realidade que se nos ofrece, dado que, con apenas un par de retoques máis, o comezo desa viaxe de retorno poderíase situar mesmo nun lugar tan fascinante e afastado como a Escandinavia”.
     -Non  debes de te preocupar por semellante cousa –resposteille- Por que no ano 1968, o investigador alemán Dietrich Stichtenot, xa propuxo coma comezo do relato precisamente o sur de Suecia. O que nos indica o pouco  que parece significar o feito de  que, aínda nas máis favorables das condicións metereolóxicas,  que debía ser cando as naves máis rápidas podían acadar eses arredor de douscentos quilómetros cada vintecatro horas, se as que realizaron tal viaxe partiron de Suecia, como este estudioso entendeu,  nos sete días que a “Ora Maritima” afirma que invertiron, o máis lonxe que podían ter chegado sería ás proximidades do Canal da Mancha, a demasiada distancia, coma se  pode comprobar, do Estreito de Xibraltar  que, segundo aquela, foi o lugar ao que chegaron. E o mesmo acontece coa maioría dos lugares que se seguen a propoñer coma  comezo da navegación. Do que ven resultar,  que o que un desexa, non sempre resulta o que máis se achega á realidade.
      Paso agora a me ocupar dese “Codex Ambrosianus”, que antes mencionei,  que, segundo comentarios de algúns autores, contén a parte da “Ora Maritima” máis estreitamente relacionada co principio do periplo que descrebe, (versos 52 a 163). Considero importante facelo  porque cabe a posibilidade de que, tal retallo poida ofrecer algunha lectura do perdido manuscrito de Rufio Festo Avieno, por cativa que  sexa, diferente da recollida na edicción de Venecia,  capaz de xustificar algunha, ou algunhas, das correcións nela efectuadas polos investigadores. Unha razón, coma se pode observar, de bastante peso.
     Infortunadamente,  a “Veneranda Biblioteca Ambrosiana di Milano”, depositaria do documento, esixíume tal cantidade de xustificantes para me facilitar unha copia do mesmo, que, por cansazo, acabei por renunciar a ela. Terían que pasar varios anos ata que, no 2015, e para acalmar os remorsos que me  sacudían por semellante valeiro de investigación pola miña banda, decidín anotarme a unha viaxe orgaizada, e visitei a cidade que os celtas denominaron Médelhan, os romanos Mediolanum, e hoxe coñecemos coma Milano, ou Milán. Antes, e coma precaución,  escribínlle de novo á Biblioteca teimándo na petición, así coma anunciándolle tanto a miña visita, como o  hotel da cidade, e as datas nas que ía permañecer nel.
     Milán, cos seus parques, a arquitectura das súas igrexas,  basílicas,  monumentos, comercios, e   construccións, tanto antigas coma modernas, os seus numerosos museos,  os seus “navigli”,  unha sorprendente rede de canles, canos e cauces, abertos a partir do século XII para  o transporte de mercadorías,  agora aproveitados tanto para a navegación coma para exhibicións de remolques á sirga, que converteran a cidade nun xeito de Venecia interior, así como a súa pintura da Última Cea, o seu mega-Castelo Sforcesco, o seu Palazzo Reale, o seu Teatro alla Scala, escoltado pola figura de Leonardo da Vinci, ou o himno á tecnoloxía que representa  a espectacular Galleria de Vittorio Emanuele II, pode colmar as espectativas de calquera visitante, por esixente que sexa. Mais non sería xusto, nin equitativo, se deixara de mencionar o seu grandioso Duomo, un case que incríble edificio do gótico radiante, medio afogado entre contrafortes, arbotantes, tracerías, columnas e agullas de branco mármore, que tardara máis de catrocentos anos en ser construído. Un paseo pola cuberta deste grandioso templo, do que se asegura que ten capacidade para corenta mil almas, a enxergar dende ela tanto a cidade, como a úbeda e dilatada chaira Padana e as alturas dos Alpes, resulta, ademáis, un espectáculo  imborrable.
     Orientándome por todos os medios  posibles procurei, coma se pode supoñer,  localizar  aquela “Veneranda Biblioteca Ambrosiana” dos meus pecados. E crín dar con ela  o derradeiro día, pouco antes de partir para o aeroporto. Certa persoa que naquel intre saía do conxunto de construccións nas que me acababa de deter, advertiume, sen embargo,  moi cortesmente, que estaba enganado,  posto que aquela non era a Biblioteca Ambrosiana, senón a Pinacoteca Ambrosiana,. . .
    Na viaxe de retorno vin matinando xa no seguinte paso que  cabía dar. Ademais, ao chegar ao meu domicilio tiven que me enfrentar á pouco grata sorpresa de me atopar coa carta que a Milán enviara antes de emprender a viaxe. Devolvíanma porque, ao parecer, trabucárame co enderezo. Non fora culpa, pois, da Biblioteca o non ter atendido as miñas peticións. Revisando entón os datos  cos que contaba decateime tamén de que o que non sabía o benintencionado cidadán que tratara de me orientar en Milán, era que a Pinacoteca Ambrosiana e a Biblioteca do mesmo nome, por min tan ansiosamente procurada, creada no ano 1618, e con fondos de máis de 450.000 libros e documentos, estaban xuntas. É dicir, no  grupo de edificios aos  que pretendera acceder. O meu desprazamento á Lombardía, víseo por onde o vira, resultara, pois, o máis estrepitoso  dos fracasos.
    Non me detivo este, sen embargo, e procedín a comunicarme de novo, e de inmediato, con aquela. Nesta ocasión, e para a miña sorpresa, apenas uns días máis tarde, acábase de cumplir  disto  un ano, recibía case seguidos dous e-mail, nos que alguén, ata aquel momento para min completamente descoñecido,  Don Federico Gallo, me indicaba, no primeiro deles, as seis obras que contiña  aquel tan fuxidío Codex,  tres delas  da autoría de Rufio Festo Avieno, se ben que, por estrano que pareza, ningunha delas resultase ser aquel importante anaco da “Ora Maritima”, circunstancia que parecía aclarar, ou polo menos así mo pareceu a min, o que podía dar de si canto se relacionaba con aquel embarazoso e entrambilicado caso.
     En canto á outra comunicación, que me chegou un par de días despois, contiña o resultado dunha segunda, e máis detida prospección, por el efectuada  de  tales versos 52 ao 163, que eu moi especialmente lle demandara. Prospección da que tiraba a conclusión de  que, tal como eu xa  sospeitaba, dado o primeiro informe que me remitira, tampouco eran da “Ora Maritima”, como creran entender algúns investigadores, senón doutra obra ben distinta, concretamente das “Aratea” de Germanico Iulio Cesar (15 a. C. – 19 d. C.) . . .  Sen comentarios.
      A continuación, o meu informador pasaba a me explicar: “Non si trata dunque dell´Ora maritima, e non so come possano essere stati indotti in errore gli studiosi”. Ou sexa: “Non se trata, pois, da Ora Maritima, e non sei como puideron inducir a erro aos estudiosos”. Do que viña a resultar  que este texto, o único que eu non tivera ocasión de consultar persoalmente, nada tiña que ver coa obra de Avieno,  polo que tampouco podía conter  ningunha  lectura distinta á da Edición de Venecia de 1488, a cal, por esta razón, e mentres non se atope calquera imprevisto e ata agora ignorado documento con ela relacionado, segue a ser a única que, aínda que incompleta,   da “Ora Maritima” existe,  polo que, mentres non contemos con probas o suficientemente firmes  na súa contra, científicamente non cabe outro camiño que o de seguir a tomala coa máxima consideración. Así, pois, parece que, a este respeito, podía ficar tranquilo.
      Tal coñecemento deberá de animar agora aos estudiosos a que, aínda que  non ignoren  a existencia das espúreas modificacións  que no texto de Avieno se intentaron introducir, deben de tratar de situar xeográfica e razoadamente os accidentes nel descritos, con base  nas carácterísticas físicas, orientacións e distancias, preferente e significadamente, dos denominados:  prominente monte Oestrymnio, próximo ao golfo Oestrymnino e as illas Oestrymnidas,  (versos 90-98), ricas en estaño e chumbo, que visitaban tanto  tartesios coma carthaxineses e fenicios (versos 113-116). (Vid. o mapa 1).
     Así mesmo. o relato de Avieno ofrécenos axeitada información sobre os non demasiado afastados deles,  monte de Venus, e  prominencia do Aryio, dos que afirma que distaban cinco días de navegación de Xibraltar, (versos 158-165), e  dous do Cabo da Roca, ou promontorio da Ophiussa, (versos 171-173),  sobre o que tamén asegura, coma dixemos, que o territorio no que se atopaba fora antes coñecido coma Oestrymnia, por habitalo os Oestrymnios (versos 152-154). Outro dato a ter en conta é o de que, tales distancias representan, de acordo coa velocidade  preconizada  ao longo de todo o poema, cubrir, respectivamente, os  mil, e os catrocentos quilómetros, que, tamén respectivamente, de ambos puntos están separados os primeiros.  (Vid. os mapas 2 e 3).
     Mais a “Ora Maritima” fainos saber algo máis: que dende o golfo Oestrymnino e as illas Oestrymnidas, que acababa de describir, ricas en estaño e chumbo, “hai unha viaxe de dous soles –dúas xornadas, pero a navegar tan só de día- ata a illa Sagrada”, así como que “despois, ofrécese próxima a illa dos Albións”, (versos 108-112). (Vid. o mapa 1).
     Chegados a este punto, non debo de ocultar que o que vou dicir  poderíase tomar  tanto por unha manipulación máis coma por calquera sorte de casualidade, ou chiripa. Mais a realidade é que, dende a Estaca de Bares, o punto máis setentrional da península Ibérica, ata estreito de Xibraltar, mídense mil catrocentos quilometros. É dicir, sete días, a douscentos quilómetros por xornada, que é a distancia á que,  segundo a “Ora Maritima”, de Xibraltar, comezo do mar  Sardo ou Mediterráneo occidental, se atopaba o punto máis afastado da navegación que describe,  aquel dende o que se iniciou a viaxe de retorno (versos 148-151). 
     Poderíase, evidentemente, pensar do xeito que dicimos. Mais se temos en conta que o xeógrafo Caio Plinio Secundo (23-79 d. C.),  no IV, 111, da súa Naturalis Historia, rematada cara ao ano 70, recolle  que, no seu tempo, no Conventus Lucensis, situado ao oeste do río Navia, nunha costa na que existen varias illas e penínsulas, vivía un populus denominado dos Albións, parece que  deberíamos de comezar a pensar algo máis seriamente xa acerca desta posibilidade. Porque dase a circunstancia de que Plinio desempeñara o cargo de procurator da Provincia Hispania Citerior, ou Tarraconense, a máis extensa de todo o Imperio, que daquela chegaba á Gallaecia. A Gallaecia, fora ocupada por Roma arredor do ano 19 a. C., mentres que de Plinio sabemos que residira, uns noventa anos máis tarde, na actual Astorga, sendo probable, así mesmo,  que participara, polo menos tivo acceso ao mesmo, no primeiro censo de homes libres celebrado no país, cuxos datos recolle no traballo antes mencionado. Para completar a posibilidade  que estamos a expoñer, pódese esgrimir tamén o feito de que, no ano 1933, nas beiras do río Eo,  lindeiro entre a Galicia e a Asturias actuais, descubriuse unha lápida funeraria, do século I d. C., dedicada a Nicer, de setenta e cinco anos, fillo de Clutosi,  príncipe dos Albións. . .
      Debemos de indicar, tamén, que os posibles Abións das illas Británicas, maioritariamente admitidos  pola investigación como os na “Ora Maritima” mencionados,  ademais de non aparecer citados nunca, en ningún texto que se coñeza, por tal denominación, atopábanse, coma é doado de comprobar, lonxe de máis para que se poidese chegar, dende a súa illa,  en sete días, ata Xibraltar,  comezo, coma indicamos, do Mar Sardo, ou Mediterráneo occidental.
      Pódense esgrimir aínda argumentos contra a posibilidade que acabamos de mencionar, de xeito especial no que se refire á Illa Sagrada, -Sacram Insula”, en latín, e “Hieré nêsos”, no posible texto grego orixinal-, que se identificou coa Irlanda actual. A este respeito debemos de lembrar que a “Ora Marítima” utiliza o adxetivo latino, sacer, sacra, sacrum, -“sagrado”, ou “consagrado a”-, para designar nada menos que nove accidentes xeográficos, (versos, 108, 165, 215, 226, 241, 315, 322, 429 e 495), coñecendo ademais outros dous que levan o nome da deusa Venus (versos 158 e 437). Concurrencia que permite inferir que este xeito de topónimos era de utilización bastante xeneralizada no tempo do que se ocupa o texto de Rufio Festo Avieno. Coma consecuencia parece resultar  un tanto forzado  recorrer a tales denominacións, e ás tamén admisibles de  Éirinn, Éire, Ériu, ou Éirenn, gaélicas, coas que no pasado foi denominada Irlanda, coma razóns decisivas  para identificar esta coa Illa Sagrada, urdindo, para  sostelo, a existencia dun camiño de sete días a pé, a través de Francia,  do que non fala Avieno, (Vid. mapa 1), esquecendo  que os Oestrymnios viviran nas proximidades do Cabo da Roca, (versos 152-154, e mapas), que “nêsos”, en grego, ten tamén o significado de “península”, e que “illa” en fenicio –outro dos idiomas das fontes polo procónsul utilizadas-, leva implícito o sentido de “territorio alén dos mares”, así como que. sen necesidade de alterar o seu relato, as distancias que este indica lévannos a lugares topográficamente idénticos, e coas mesmas orientacións e características, que os por Avieno  descritos, o que xa non acontecería, coma se pode comprobar fácilmente,  se a viaxe tivese chegado, tal como se pretende, a Irlanda.   

      Incluímos  a continuación tres mapas que poden axudar á comprensión deste breve e incompleto comentario,  aproveitando ao mesmo tempo a ocasión para lle transmitir, unha vez máis, a Don Federico Gallo, o noso agradecemento pola súa impagable axuda.

Mapa 1:  Xeografía da “Ora Maritima” segundo o prehistoriador e profesor de arqueoloxía en Oxford, Ch. F. Hawkes, en 1969, a máis admitida polos investigadores,  se ben que nela  pásase por alto o feito de que o texto de Avieno fala dunha navegación de “dous soles”, non de dous días, entre  as illas Oestrymnidas e o territorio dos “hierni”, presunta Irlanda actual,  destino imposible de acadar, tanto en dous “soles”,  coma en dous “días”, a causa dos 450 qms. de  distancia mínima que median entre a Bretaña e esa illa.

Mapa 2:  Carta publicada en 1980 polo profesor da Universidad de Pisa Aurelio Peretti (1901-1994), inspirada nos estudos tanto do cartógrafo alemán Joham Heinrich Kiepert (1818-1899), autor en 1869 do famoso  “Atlas Antiquus”, coma do investigador francés A. Berthelot (1934). Peretti ofrece nela unha interpretación do occidente da península Ibérica bastante máis respectuosa xa do texto de Avieno.

Mapa 3:  Reconstrucción xeográfica con base ao texto non retocado da “Ora Maritima” por nós defendida na Tese de Doutoramento do ano 2011. Compárese cos outros mapas.

Xoán Bernárdez Vilar, nadal do 2016       

domingo

DOS ALTOS E SUBLIMES CEDROS DO LIBANO, AO CONFÍN DOS VERDES CASTROS

Dos dous lugares que no título deste comentario aparecen mencionados, o primeiro pertence ao grande poeta bíblico Isaías, que profetizou a cabalo dos séculos VIII e VII a. C. Tomado do seu Capítulo II, para maior precisión e comprensión, sintetizámolo agora do seguinte xeito: “Porque chegará o día de Yaveh Sebaot contra todo o arrogante e encomiado, contra os altos e sublimes cedros do Líbano, e contra todas as naves de Tarsish, e a soberbia humana ficará derrubada”.

Nese Líbano que acabamos de mencionar, en parte coincidente co actual país da mesma denominación, existían, aproximadamente xa dende arredor do ano 3.000 a. C. varias pequenas cidades-estado, cananeas, ou semitas, conformadoras do que máis tarde se coñeceu coma pobo fenicio, o cal, malia a cativeza tanto do seu número coma dos recursos cos que contaba, comerciou marítimamente por todos os recunchos do Mediterráneo, en moitos dos cales, e a través de negociacións, conseguíu fundar numerosas factorías, a maioría en cativas illas costeiras, ademais doutros asentamentos, parte dos cales chegaron a se converter en cidades da importancia da tan coñecida e belicista Carthago.

Pois ben, arredor do ano 1.000 a. C., eses itinerantes fenicios traspasaron as lendarias Columnas de Hércules – o Estreito de Xibraltar-, crearon outros establecementos no occidente de Andalucía, coma Gadir, a Cádiz actual, o Castillo de Doña Blanca, ou Onuba, hoxe Huelva, e exploraron a continuación o occidente africano, ata o Ecuador. Así mesmo, arredor do 600 a. C. , e a petición do faraón Nekao II (610-595), realizaron o alarde de circunnavegar este xigantesco continente, deixándonos ao mesmo tempo documentos coa descrición das exploracións atlánticas efectuadas, arredor de século e medio despois, polos almirantes Hannón e Himilcón de Carthago. Máis sorprendentes aínda resultan as numerosas inscricións fenicias atopadas no Brasil, sobre as que se verteu moita tinta, tanto a favor coma en contra da súa autenticidade, de xeito especial da que agora nos imos ocupar, a denominada “Pedra de Ingá”, ou “de Paraíba”. Aínda que se descoñece o lugar exacto no que apareceu, nin por quen foi descuberta, a realidade é que cunha carta do 11 de setembro de 1872, firmada por un certo, e completamente descoñecido, Antonio Alves da Costa, o Presidente do Instituto Histórico e Geográfico Brasileiro recibíu unha copia manuscrita, en caracteres fenicios, de tal inscrición, descuberta no extremo máis oriental do Brasil, que lamentablemente rachara en catro anacos, de xeito que ninguén tivo ocasión de os examinar nunca. Así mesmo, o 23 de abril de 1874 o Direitor do Museu Nacional de Río de Janeiro, Dr. Ladislau Pretto, reproducía esa copia na revista O Novo Mundo. Mais, uns meses antes, o seu texto, que despois de moitas voltas acabara nas mans do orientalista francés Ernest Renan (1823-1892), fora considerado coma unha impostura.

Non acabou sen embargo aquí a cousa. Porque, case que un século máis tarde, no ano 1968, o investigador norteamericano Cyrus H. Gordon (1905-2001), reconsiderando a cuestión, entendeu que a copia era auténtica, e dos contidos da mesma, tirou a conclusión de que a desaparecida gravación da que fora tomada realizárana os membros extraviados dunha expedición de dez naves cananeas, para ser máis exactos, de Sidón, as cales, partindo de Ezyon Guéber, hoxe a cidade israelí de Eilat, no golfo de Akaba, nun posible intento de repetir a circunnavegación de África, se ben que nesta ocasión con intencións nada máis que comerciais, acabaron esparexidas, presumiblemente polos ventos Alisios, cando, unha vez rebasado o cabo de Boa Esperanza, se dirixían ao norte, chegando unha delas a o actual estado de Paraíba, no nordeste do Brasil.

Segundo os datos daquel discutido documento, a expedición debeu de escomezar o seu periplo no ano 19 do rei Hiram III (553-533 a. C.), o que situaría a redacción do seu texto, varios anos despois, xa no Brasil, arredor do 521 a. C.


Copia da inscrición de Paraíba, segundo Ladislau Netto, nás últimas liñas da cal pódese ler :”Pronto chegaremos ao final do noveno, e mesmo do décimo ano da nosa permanencia aquí, onde fai un calor insoportable. . . Non nos queda máis consolo que Baal”.

En canto ao segundo dos lugares que arriba mencionamos, é moito máis recente posto que se debe a Eduardo Pondal Abente (1835-1917), o bardo de Ponteceso. ¿Mais, cal é ese confín dos Verdes Castros por el cantado?. . . Porque, Castros existen en case que toda a fachada Atlántica europea. Con base sen embargo no mapa “Castros of Galicia”, que aparece na obra do ano 2001 de Sir Barry Cunliffe (Portsmouth, 1939), profesor de arqueoloxía da Universidade de Oxford, advértese como este autor indica, por medio de puntos, a situación destas construccións entre a metade de Portugal e a Cantabria, destacando ao mesmo tempo a extraordinaria densidade que das mesmas se da na área do norte do Miño ao Eo, circunstancia que semella indicarnos a máis que posible parte de toda esta cultura á que puido pretender aludir Pondal por medio da súa expresión de “confín dos Verdes Castros”.

A arqueoloxía demostra, ademais, que, entre os séculos VIII e V a. C., foi moi intensa a presencia fenicia en Portugal, detectándose bastantes asentamentos seus en tal territorio ao longo do período. Indicamos a continuación, de sur a norte, algúns deles, como os de Castromarim, Cerro da Rocha Branca, Abú, Almada, ou o de Santa Olaia, o máis setentrional de todos, na foz do Mondego, á altura xa de Figueira da Foz, se ben que algúns deles foron abandonados arredor do ano 500 a. C.. Mais ningunha instalación de especial releve relacionada con este pobo oriental, se descubreu ata o día de hoxe en Galicia, aínda que existan probas da presencia de navíos fenicios nas nosas costas, especialmente nas proximidades das Rías Baixas, cando menos entre os séculos VI e I a. C., ademais de numerosos achados que obrigan mesmo a dubidar que se trataran nada máis que de lugares de escala ocasional. Estamos a nos refirir, por suposto, ás insculturas de Oia, ao norte de A Guarda, que representan inconfundibles embarcacións do mediterráneo oriental, así como os restos fenicios atopados en Santa Trega, o Castro de Troña, A Lanzada, -centro de intercambio comercial claramente integrado xa nas rotas marítimas, dende o VII a. C. ao V d. C.-, Neixón (Boiro), un ánfora púnica na baía da Coruña, e as numerosas moedas feno-púnicas de arredor do ano 300 a. C., procedentes do sur da Península, aparecidas na Estaca de Bares e os seus arredores. Completa esta breve exposición o descubrimento baixo o Museo do Mar de Galicia, en Alcabre, Vigo, no Castro da Punta do Muiño de Vento, dun altar púnico datable nos séculos V-IV a. C. Nas mesmas Rías Baixas son tamén numerosas as Áncoras Líticas, en todo semellantes ás utilizadas no Oriente. Segue sen se poder demostrar, sen embargo, que o espectacular “Muelle fenicio de Aguiño”, en Ribeira, sexa de procedencia semita, coma con tanta insistencia se veu pretendendo. E existe, ademais, moitísima cerámica fenicia, ou feno-púnica, localizada entre o norte de Portugal e as costas de Asturias.


Fotografía da inscultura existente na península de Monteferro, no concello de Nigrán, ao pé do mar. Foi tomada a finais do ano 1986. Nela advértese claramente que os seus non son caracteres gregos, ou latinos, así coma que tampouco se parecen demasiado aos fenicios, cananeos, ou púnicos. ¿Estará acaso redactada por máns líbicas ou ibero-tartesias? . . . Dubidamos tamén que tales signos puidesen ter sido gravados por xentes nórdicas. A realidade é que, ao longo de trinta anos, aínda non fumos quen de atopar a ninguén que nos puidese aclarar este aparente misterio.
Continuando coa cuestión, parécenos importante lembrar agora a desagradable experiencia pola que, en 1996, pasou Georgeos Díaz-Montexano, un investigador e editor cubano, cando identificou coma fenicia unha inscrición coñecida xa dende había algún tempo, á que tivera o atrevemento de datar entre os séculos X e o IX a. C. Segundo relata, a consecuencia desta decisión foi insultado, descalificado e acusado de falsificador, en base a que “según los expertos, principalmente gallegos, era imposible que los fenicios hubiesen llegado a Galicia, ni siquiera de paso”. Este mesmo investigador descubreu, algo máis tarde, no “Monte de Chaos”, en Antas de Ulla, no interior do país, outra inscricíón, ésta púnica, do século II, ou I a.C.
Dos fenicios sabemos que comerciaban con cerámica, alfareiría, escarabeus, alimentos, roupa, tintes, púrpura, obxectos manufacturados, metais preciosos, vidro, xoias, marfís orientais, e outros productos. Mais había algo que, segundo nos lembra a “Ora Marítima”, os motivara con máis empeño que ningunha outra cousa: o estaño, un mineral con importantes aplicacións, pero que tan só era posible de atopar en contados lugares, e do que a principal veta europea, tal como indican tanto Barry Cunliffe coma moitos outros investigadores, expallábase dende a nosa Costa da Morte, polo cabo Fisterra, e as Rías Baixas, ata actual provincia de Zamora. Na existencia deste mineral debe ser onde descansou o interese fenicio polo daquela remoto confín dos Verdes Castros. A favor deste punto de vista xoga o feito, tamén coñecido por antigos cronistas, de que, no ano 350 a. C., o estaño custaba aínda catro veces máis que a prata. Teñamos, pois, a honradez de recoñecer os méritos históricos do pobo fenicio, que, ademais de canto vimos de comentar, aportoulle á cultura universal o admirable agasallo da súa escritura alfabética.
(Publicado en extracto no número 199 da revista “Encrucillada”. Outubro de 2016)





mércores

Charla-coloquio en Santiago sobre o mundo clásico e a novela histórica na nosa literatura




TITULO: "Xornadas da U.S.C.: Grecia e Roma en Galicia. Ponencias en xornadas interdisciplinares abertas ao público.

LUGAR: Facultade de Filoloxía, Compostela.

DIAS: Xoves 13 de Febreiro.

HORA: A partir das 16 horas.

ACTUACIÓN: O profesor Xosé Antonio López Silva moderará o acto que versará sobre o mundo clásico e a novela histórica na nosa literatura.                                            




luns

Xoán Bernárdez presenta en Vigo a súa tese doutoral sobre a "Ora Maritima", o documento que recolle as máis antigas referencias escritas sobre o que hoxe chamamos Galicia

"A Ora Maritima" conserva tamén os máis antigos datos que se coñecen acerca do Occidente da Europa prerromana, ofrecendo, así mesmo, datos completamente descoñecidos  sobre a xeografía, a etnografía, a toponimia, e determinados coñecementos históricos, da costa da  Península Ibérica daquel tempo


Unha estela funeraria descuberta hai oitenta anos nas beiras asturianas do río Eo,  chave da identificación dos principais lugares descritos na "Ora Maritima"

A xornalista e escritora Sabela Benárdez Iñarrea presenta o acto que terá lugar na Libraría Andel o xoves 24, ás 20:30 horas

mércores

O extraordinario mundo da "Ora Maritima"

Tese doutoral de Xoán Bernárdez publicada engalego e en castelán.

RESUMO:  Arredor do ano 400 d. C., o procónsul e home de letras romano, Rufio Festo Avieno, compuxo un poema de enorme importancia tanto xeográfica coma histórica. Este traballo, a "Ora Maritima", da que tan só se conservan os seus 713 primeiros versos,  describe unha viaxe maritima que comezaba nun punto situado no Atlántico, ao que denomina "Prominente Monte Oestrymnio, volto cara ao atemperado Noto", ao pé do que "se abre o golfo Oestrymnino e as illas Oestrymnidas, vastamente espalladas e ricas en estaño e chumbo", coas que comerciaban fenicios, tartesios e carthaxineses. A  viaxe chegaba ata o actual Mar Negro, se ben que, a perda dos versos que seguían ao 713, fai que a súa información se deteña en "Massilia", a Marsella de hoxe.

A importancia da "Ora Maritima" reside no feito de que o seu autor, para a elaborar, serviuse de fontes de autores, case que todos gregos, que viviran, na súa maioría, a principios do século VI antes de Cristo, e coñeceron, polo tanto, datos históricos, xeográficos e etnogtráficos anteriores aos que nos deron a coñecer comentaristas posteriores. 
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...